Schuldenoverlast: gevolg van een moeilijke sociaaleconomische context
De situaties van gestructureerde schuldenoverlast, namelijk deze gebonden aan een onvoldoende koopkracht of aan een weinig flexibel budget en die niet toegelaten te sparen, zijn meer en meer talrijk geworden. De personen die beroep doen op de dienst schuldbemiddeling ontvangen meestal vervangingsinkomsten en in mindere mate een loon. Maar « een steeds groter wordend aantal personen, zelfs met voldoende inkomsten, kennen problemen van schuldenoverlast » onderlijnt Dominique Decoux. Deze kwetsbaarheid raakt alle aspecten van het leven: energieverbruik, beheer van het huishouden, bijhouden van administratieve documenten, opvoeding van de kinderen, enz.
Een nieuwe organisatie, tussen hoogdringendheid en lange termijn
Het OCMW heeft als opdracht alle inwoners van de gemeente die geconfronteerd worden met deze problemen te ondersteunen. « Meestal doen de personen slechts op het laatste ogenblik beroep op onze dienst, als hun situatie al extreem ontspoord is » zegt Francine Fumière (Verantwoordelijke van de Dienst Schuldbemiddeling). Het antwoord aangebracht door de Dienst is nochtans niet het betalen van de schulden. Een lang werk van luisteren en analyse laat toe om contact te leggen tussen de schuldplichtige en zijn schuldeisers en de mensen aan te sporen om hun situatie in de hand te nemen via het voorstellen van aangepaste oplossingen.
Maar door het aantal dossiers, dat constant groeit, was de werklast per bemiddelaar - rekening houdend met de aard van het werk van bemiddeling - hoger dan de antwoordcapaciteit. De dienst was niet in staat in real time te antwoorden. Om deze reden werd er eind 2005 beslist de personen in te schrijven op een wachtlijst. De personen ingeschreven op deze lijst werden zodra er een plaats vrijkwam ontvangen.
Vandaag, en sinds april 2009, biedt de dienst aangepaste juridische en sociale hulp aan zonder wachtlijst, zonder uitstel. De reorganisatie heeft te maken met een nieuwe perceptie van de hoogdringendheid en de begeleiding van de persoon. De bevolking kan genieten van een soepel en toegankelijk systeem dat zijn rol van openbare dienst vervult.
De vragen van de personen en hun verwachtingen zijn vanaf het begin duidelijk. Als een persoon geconfronteerd wordt met een bepaald probleem, ontvangt hij onmiddellijk informatie. De Dienst geeft zowel raad als juridische bijstand. Hij helpt de personen een redelijk afbetalingsplan te vinden met zijn schuldeisers en de genomen engagementen te eerbiedigen. Hij organiseert ook collectieve sessies die bestaan uit het geven van inlichtingen betreffende de collectieve schuldenregeling. Bijgevolg ontwikkelen de personen meer aangepaste oplossingen, ze komen uit de driehoek sociaal werker, personen met schuldenoverlast, schuldeiser los. Het werk van bemiddelaar wordt een werk op lange termijn en laat een begeleiding van de persoon toe gericht op een grotere autonomie.
Veel personen die zich richten naar deze dienst worden geconfronteerd met insolvabiliteit en dus met de onmogelijkheid om te beantwoorden aan de eisen van hun schuldeisers. Het juridisch vacuüm dat bestaat in die situaties maakt het werk van bemiddeling onmogelijk. De permanentie eerste onthaal laat toe om een adequaat antwoord te geven op die situaties door raadgevingen en inlichtingen te geven en door de persoon te heroriënteren naar een dienst die beter uitgerust is om de vitale noden kunnen lenigen (gezondheid, huisvesting, kinderen, energie ...).
De strijd tegen de schuldenoverlast versterken, een gezamenlijke actie
Een groot deel van het publiek dat zich richt naar de dienst schuldbemiddeling is getroffen door werkloosheid (31%), een ander deel ontvangt sociale toelagen (waarvan 28 % een leefloon) en 25 % ontvangt een salaris (dikwijls een laag salaris). Veel mensen leven in een isolement en hebben een laag studieniveau, maar het probleem van de inkomsten (salaris of vervangingsinkomen) blijft essentieel.
Het aantal gezinnen geconfronteerd met energie schulden, huurachterstallen of betalingsproblemen verhoogt. Het risico op schuldenoverlast wordt niet alleen veroorzaakt door het afsluiten van een krediet maar wel doordat de sociale minima te laag zijn. Het krediet maakt 22 % uit van het geheel van de schulden, de vitale schulden (huisvesting, energie) ook 22 %, daarna komt de fiscus en de gezondheid, elk voor 15 %, de overblijvende 27 % zijn penale boetes, telefoon, advocaten, transport ...).
De complementariteit van de preventieve en curatieve acties
Momenteel is de dienst schuldbemiddeling van het OCMW de enige erkende dienst op het grondgebied van Schaarbeek. De schuldenoverlast verbergt dikwijls een sociale realiteit die ruimer is, de schulden zijn slechts het topje van de ijsberg. Bovenop de schulden kunnen er gezondheidsproblemen zijn, analfabetisme, isolement, gebrek aan toegang tot informatie, enz. Zoveel problemen waar de dienst schuldbemiddeling alleen geen oplossing kan voor geven. Dit rechtvaardigt om schuldenoverlast te bekijken in het kader van een actieplan dat meerdere richtingen inslaat. Dominique Decoux, ook Voorzitster van de Coördinatie van de Schaarbeekse Sociale Actie (CSSA), herinnert aan het belang om het netwerk van sociale actoren te versterken, het belang van een goede circulatie van informatie en van permanente opvoeding.
Moeten we herinneren dat de kredietmarkt in continue uitbreiding is en dat de publiciteit steeds meer provocerend wordt? De begeleiding en de schuldbemiddeling zijn dus op lange termijn gericht op een zekere emancipatie tegenover « de gewone » consumptieschema’s. Het is noodzakelijk «te investeren in preventie, in de creatie van werkelijke middelen voor de preventie tegen de schuldenoverlast en het bewustmaken tot een verantwoordelijke consumptie» herinnert Dominique Decoux. De begeleiding op het vlak van energie vindt zijn plaats binnen deze problematiek net zoals de samenwerking tussen de diensten van schuldbemiddeling.
De druk van de schuldeisers
Momenteel voelen de diensten voor schuldbemiddeling zich tamelijk machteloos tegenover de druk van de schuldeisers en meer bepaald de druk uitgeoefend door de deurwaarders die herhaaldelijk beslagleggen ondanks de brieven voor minnelijke schikking, de diensten voor schuldbemiddeling beschikken over geen enkel legaal middel om een uitstel te eisen.
Moeten we eraan herinneren dat, in principe, « het leefloon de bedoeling heeft aan de mensen een minimum inkomen te verschaffen als laatste vangnet voor de personen die tussen de mazen van het net van de sociale zekerheid glippen » [1]? Of dat de wet op deze wijze de absolute drempelwaarde bepaalt voor de inkomsten noodzakelijk om de menselijke waardigheid te behouden? Van een laatste bescherming kunnen dus geen afhoudingen gebeuren die niet dienen om vitale noden te bekostigen.
Naar het sociaal begeleid krediet
De individuele situatie en de staat van solvabiliteit van de lener (werkloze met betaalachterstand, zonder betaalachterstand, alleenstaande lener of niet alleenstaande, met of zonder kinderen ten laste, goed gekwalificeerd of niet, ...) moeten verplicht in rekening genomen worden en het krediet mag niet voorgesteld worden als een aangepaste oplossing om te beantwoorden aan financiële moeilijkheden.
Het geheel van deze vaststellingen trekt de aandacht op de noodzaak voor de minder welgestelden om toegang te hebben tot sociale leningen maar vooral op de gegrondheid van een begeleid sociaal krediet, toegankelijk voor personen met bescheiden inkomsten is het geschikt voor nuttige aankopen die het dagelijkse leven verbeteren. Het geld wordt geleend aan een voordelig tarief en de personen worden tijdens de terugbetaling gevolgd. Dit laat toe om te vermijden dat de personen met bescheiden inkomsten, dikwijls verleid door het openen van een krediet dat later zeer kostelijk blijkt, in een situatie van schuldenoverlast terechtkomen.
Interpelleren !
De dialoog aangaan en de hindernissen die het circuleren van inlichtingen verhinderen wegwerken, precieze informatie verkrijgen over de profielen van de personen met schuldenoverlast, de oorzaken van hun moeilijkheden zijn nuttige informatie om de wetgever Te alarmeren en de consumenten te beschermen tegenover de valkuilen van de schuldenoverlast. De sociale actie, opgebouwd op basis van de verzamelde informatie bij de bevolking en bij de sociale actoren, zal altijd meer legitiem en aangepast zijn. Op het kruispunt van openbare en associatieve sociale actie bewijst de CSSA hier nogmaals de pertinentie van haar actie.
Elodie Bernollin - Chargée de l’information - Cabinet de Dominique Decoux - Présidente du CPAS de Schaerbeek